نویسنده: ویکتور فرانکل
مترجم: امیر لاهوتی
انتشارات: نشر جامی
کتاب “انسان در جستجوی معنا” یکی از تاثیرگذارترین کتابهای روانشناسی است که توسط ویکتور فرانکل، روانشناس اتریشی و بازماندهی اردوگاههای کار اجباری نازی نوشته شدهاست. این کتاب در واقع روایتی شخصی از تجربیات وحشتناک فرانکل در اردوگاههای کار اجباری و در عین حال، تبیینی عمیق از نظریه او، یعنی لوگو تراپی یا معنا درمانی است.
داستان فرانکل، داستان همه ماست. هرکدام از ما در زندگی خود با چالشها و سختیهایی روبرو میشویم و کتاب ” انسان در جستو جوی معنا” به ما یادآوری میکند که در این شرایط، مهم ترین چیز یافتن معنایی است که به ما قدرت دهد تا به زندگی ادامه دهیم.
“انسان در جستجوی معنا” یکی از پرفروشترین کتابهای جهان، به بیش از ۵۰ زبان ترجمه شده است و همچنین این کتاب مورد تحسین منتقدان و خوانندگان قرار گرفته و به عنوان یکی از مهمترین کتابهای نوشته شده در مورد تجارب انسانی شناخته میشود:
“انسان در جست وجوی معنا” فراتر از داستان پیروزی ویکتور فرانکل است؛ آن را باید ترکیب خارقالعادهای از علوم انسانی با سایر علوم بدانید و من نیز آن را مقدمهای برای یک جنبش عظیم روانشناسی در زمان حال مینامم.
“گوردون دبلیو آلپورت”
شاید بتوان آن را برجستهترین تفکرات پس از فروید و آدلر نامید. پیام دکتر فرانکل برای خواننده عبارت است از یک ایمان بی قید و شرط به یک معنای بی قید و شرط.
“ژورنال روانشناسی آمریکا”
خداوند را از فریاد ناشنیده برای معنا اثر ویکتور فرانکل جست و جو کنید.
“مقالات روانشناسی و اگزیستانسیالیسم از نشریه واشنگتن اسکویر”
کتاب “انسان در جست و جوی معنا” در دو بخش روایت میشود:
- تجربیات اردوگاه کار اجباری
- معنا درمانی (لوگو تراپی)
فرانکل در بخش اول کتاب خود، مشاهدات و تجربیات خود را از اردوگاههای کار اجباری نازی به تفصیل شرح میدهد و با زبانی ساده و روان، از روزهای نخستین ورود به اردوگاه و رنج گرسنگی، بیماری، مرگ دوستان و از بی رحمی نازیها و تلاش برای زنده ماندن میگوید. او به وضوح نشان میدهد که چگونه شرایط غیرانسانی اردوگاهها، زندانیان را به لحاظ جسمی و روحی به شدت تحت فشار قرار میداد و او به هول و هراس و رنج بیحد و حصر هم بندیهای خود، بیرحمی نگهبانان و تلاشهای خود برای زنده ماندن میپردازد. ویکتور فرانکل در این کتاب کمتر به مشقتها، رنجها و چیزهایی که از دست داده، پرداخته و بیشتر به دلایل زنده ماندنش اشاره کردهاست و بارها سخنان نیچه را نقل میکند: کسی که”چرایی” برای زندگی کردن دارد، تقریبا میتواند هر “چگونه”ای را تحمل کند.
دکتر فرانکل اولین واکنش زندانیان به اردوگاههای کار اجباری را اینگونه شرح میدهد، شوک اولیه به شکل امید و سپس ناامیدی بود. زندانیان در روز اول ورود هنوز نمیدانستند چه اتفاقی در انتظارشان است پس سعی میکردند خود را متقاعد کنند که شرایط خوب پیش میرود اما پس از دیدن مرگ های فراوان به تدریج امید خود را از دست داده و فکر خودکشی تقریبا برای همه، حتی برای مدت کوتاهی وجود داشت. این فکر زاییدهی ناامیدی از وضعیت بود. در مرحله دوم از واکنشهای روانی، زندانیان به نوعی بی تفاوتی دچار شدند و تمامی افکار و احساسات آنها معطوف به بقا شد و درواقع بی تفاوتی یک “پوسته محافظ” در برابر درد و بی عدالتی بود که زندانیان متحمل شدهبودند.
فرانکل در ادامه مشاهدات خود را از رفتارهای مختلف انسان در شرایط بحرانی ارائه میدهد. او از “زندانی نمونه” که با اطاعت کورکورانه از قوانین اردوگاه، سعی در حفظ جان خود داشت تا “زندانی شورشی” که با علم به مرگ حتمی، علیه ظلم و ستم نازیها میایستاد، را به تصویر میکشد. با این حال، او همچنین روایت میکند که چگونه برخی از زندانیان با یافتن معنا در زندگی خود، حتی در میان این شرایط وحشتناک، توانستند زنده بمانند و امید خود را حفظ کنند و در این باره مینویسد ” من فهمیدم که زندگی ارزش زنده ماندن را دارد، حتی اگر فقط بخاطر دیدن یک لحظهی خورشید در زمستان یا آواز یک پرنده باشد . ما آموختیم که انسان میتواند حتی در غیرانسانی ترین شرایط نیز معنا و هدف در زندگی خود بیابد”
فرانکل در بخش دوم کتاب” انسان در جست و جوی معنا” شرح میدهد که چگونه با تمرکز بر یافتن معنا در زندگی خود، وحشت هولوکاست را پشت سر گذاشت. فرانکل در این راستا، مفهوم “اراده معنا” را نیز معرفی میکند. او معتقد بود که اراده معنا، نیروی محرکهای است که به زندانیان کمک میکرد تا در سختترین شرایط نیز به زندگی خود ادامه دهند. اراده معنا شامل تمایل به یافتن معنا در زندگی، حتی در رنج و سختی، و تعهد به عمل بر اساس آن معنا بود.
او همچنین نظریه خود را به نام “معنادرمانی” یا ” لوگوتراپی” ارائه میدهد که بر اهمیت یافتن معنا در زندگی، حتی در سختترین شرایط، تأکید دارد. “معنادرمانی” نوعی روان درمانی است که بر کمک به افراد برای یافتن معنا و هدف در زندگی خود تمرکز دارد و فرانکل در این کتاب استدلال میکند که حتی در تاریکترین شرایط، انسانها میتوانند با یافتن معنا در زندگی، از رنج و سختی عبور کنند.
لوگوتراپی با تمرکز بر جست و جوی معنا، از سایر رویکردهای روان درمانی که بر کاهش علائم یا تغییر رفتار تمرکز دارند، متمایز میشود. درحالی که روانکاوی بر کشف ناخودآگاه و روانشناسی رفتاری بر تغییر رفتار تمرکز دارد، لوگوتراپی به انسان کمک میکند تا معنایی عمیقتر برای زندگی خود بیابد.
لوگوتراپی روشی امیدبخش برای افرادی است که به دنبال معنا و هدف در زندگی خود هستند و معطوف به معنا و آینده نگری است و فرانکل معتقد است که داشتن هدفی برای آینده، به انسان انگیزه میدهد تا به زندگی ادامه دهد. حتی در شرایطی که آینده نامعلوم است، انسان میتواند با تمرکز بر ارزشهای خود و کمک به دیگران به زندگی خود معنا ببخشد.
فرانکل بر این باور بود که میل به معنا انگیزه بنیادی انسان است و یافتن معنا در زندگی، کلید خوشبختی و تابآوری در برابر سختیها و بقا و حفظ سلامت روان انسان است. او استدلال میکرد که انسانها با تمرکز بر سه چیز میتوانند معنا را در زندگی خود بیابند:
- خلاقیت: به کارگیری تواناییها و استعدادهای خود برای خلق چیزی جدید و ارزشمند.
- عشق: برقراری روابط عمیق و معنادار با دیگران.
- مواجهه با رنج: پذیرش رنج به عنوان بخشی از زندگی و یافتن معنا در آن.
فرانکل در لوگوتراپی بر چندین اصل اساسی تاکید میکند:
- جستوجوی معنا: انسان باید در جست و جوی معنا در زندگی خود باشد، حتی اگر یافتن آن دشوار یا غیرممکن بنظر برسد.این معنا میتواند در روابط، کار، خلاقیت یا حتی رنج کشیدن یافت شود و جستوجوی معنا، نیروی محرک اصلی اسان است و میتواند به او کمک کند تا بر رنجها غلبه کند.
- آزادی اراده: انسان حتی در اسارت و تحت سختترین شرایط نیز از ازادی اراده برخوردار است و بین محرک و واکنش، انسان آزادی انتخاب دارد. ویکتور فرانکل برا این باور است که حتی در شرایطی که آزادیهای فردی به شدت محدود میشود، انسان همچنان میتواند بر نگرش خود نسبت به موقعیت و معنایی که به آن میدهد، کنترل داشته باشد. “هر آن چه از ما گرفته میشود، تنها یک چیز باقی میماند: آخرین آزادی انسان_ آزادی انتخاب نگرش خود در هر شرایطی” این نقل قول برا اهمیت آزادی اراده و نگرش مثبت تاکید دارد.
- مسئولیت: ویکتور فرانکل همچنین بر اهمیت مسئولیتپذیری فردی تأکید میکند. او معتقد بود که هر فرد مسئول انتخاب نگرش خود نسبت به رنج و سختی است. او میتواند انتخاب کند که تسلیم شود یا اینکه به دنبال معنایی در زندگی خود بگردد. “معنای زندگی جیزی نیست که انسان آن را کشف کند، بلکه چیزی است که انسان آن را خلق میکند.” این جمله بیان میکند که هر انسانی مسئولیت خلق معنای زندگی خود را بر عهده دارد.
- معنای رنج: رنج چیز بد و بی معنا نیست، بلکه میتواند فرصتی برای یافتن معنا در زندگی باشد و انسان میتواند هرچیزی را تحمل کند به شرط آنکه معنایی برای رنج کشیدن خود بیابد.
کتاب “انسان در جستجوی معنا” مملو از آموزههای ارزشمندی برای زندگی است که میتوان از آنها در مواجهه با چالشها و سختیها در زندگی روزمره استفاده کرد. مانند:
- اهمیت یافتن معنا در زندگی: همانطور که قبلاً ذکر شد، فرانکل معتقد بود که یافتن معنا در زندگی برای خوشبختی و تابآوری ضروری است. او به خوانندگان خود توصیه میکند که برای یافتن معنای زندگی خود به دنبال خلاقیت، عشق و مواجهه با رنج باشند.
- قدرت امید: فرانکل در کتاب خود بارها بر اهمیت امید تأکید میکند. او معتقد بود که امید به عنوان یک نیروی محرکه قوی عمل میکند و به افراد کمک میکند تا حتی در تاریکترین زمانها نیز به آینده ادامه دهند و حتی در تاریکترین لحظات، امید و معنا میتواند وجود داشته باشد.
- قدرت بخشش: بخشش دیگران، حتی کسانی که به ما ظلم کردهاند، میتواند به ما آزادی و آرامش درونی بدهد.
- اهمیت روابط انسانی: حتی در سختترین شرایط، روابط انسانی میتواند به انسان قدرت و امید بدهد. به نقل قول از کتاب “زندگی به هرقیمتی ارزش زیستن دارد” این جمله ساده اما عمیق به ما یادآوری میکند که زندگی به خودی خود ارزشمند است و حتی در سختترین شرایط هم باید به زندگی امیدوار بود.
چه کسانی این کتاب را بخوانند:
کتاب”انسان در جست و جوی معنا” از ویکتور فرانکل، یکی از بهترین کتابهای عصر ماست. معمولا اگر کتابی دارای یک رویکرد و ایدهای باشد که قدرت تغییر زندگی یک فرد را داشته باشد، همین کافی است؛ پس باید آن را خواند و منطقی است که جایی در قفسههای کتاب شما داشته باشد.
این کتاب برای هر کسی که به روانشناسی، فلسفه یا تجربه انسانی علاقهمند است توصیه میشود. این کتاب همچنین برای هر کسی که با سختی روبرو شده و به دنبال الهام و امید است، مفید خواهد بود.
تاثیر کتاب انسان در جست و جوی معنا، فراتر از حوزه روانشناسی بوده و به حوزههای مختلفی مانند فلسفه، الهیات و آموزش نیز راه یافته است. آموزههای فرانکل در مورد یافتن معنا، امید و مسئولیتپذیری فردی، همچنان الهامبخش افراد در سراسر جهان برای غلبه بر چالشها و یافتن رضایت در زندگی خود است.
برخی نقل قولها در کتاب” انسان در جست و جوی معنا”
” همه چیز را میتوان از انسان گرفت مگر یک چیز: آزادی انتخاب او در مورد نحوهی واکنش به هر شرایطی”
“عشق قویترین نیرویی است که در اختیار انسان قرار دارد.”
” ما باید به زندگی به عنوان یک فرصت نگاه کنیم، نه به عنوان یک وظیفه”
“ما نمیتوانیم رنج و مرگ را از زندگی خود حذف کنیم، اما میتوانیم معنایی به آنها بدهیم”
” وقتی قادر به تغییر دادن وضعیتی نباشید، باید خودتان را تغییر دهید”
