اضطراب جدایی کودک چیست؟ چرا کودک از مادر جدا نمی‌شود و چه کار کنیم؟
اضطراب جدایی در کودکان یکی از واکنش‌های هیجانی شایع است که هنگام دور شدن از والدین یا افراد دلبسته بروز می‌کند. این اضطراب در برخی مراحل رشد طبیعی است، اما اگر شدت و مدت آن بیش از حد انتظار باشد و بر زندگی روزمره، حضور در مدرسه یا روابط اجتماعی کودک تأثیر بگذارد، ممکن است نشانه‌ای از اختلال اضطراب جدایی باشد. در این مقاله از موسسه روانشناسی فراخود، با علائم و علل اضطراب جدایی در کودکان، عوامل مؤثر بر شکل‌گیری آن و روش‌های کمک به کودک برای مدیریت این اضطراب آشنا می‌شوید. همچنین راهکارهای کاربردی والدین و نقش مشاوره و روان‌درمانی در بهبود سلامت روان کودک بررسی می‌شود.
“مامان، نرو”
“منم باهات میام”
“اگه بری دلم برات تنگ میشه.”
برای بسیاری از والدین، گریه و چسبیدن کودک هنگام جدا شدن، مخصوصاً در مهدکودک یا مدرسه، صحنه‌ای آشناست.
گاهی کودک حتی برای چند دقیقه تنها ماندن در اتاق هم اعتراض می‌کند. بعضی کودکان هنگام رفتن والد دچار گریه شدید می‌شوند و بعضی دیگر از خوابیدن در اتاق خودشان یا ماندن نزد فردی غیر از والد اصلی می‌ترسند.
اما سؤال مهم این است:
آیا هر کودکی که هنگام جدا شدن از مادر گریه می‌کند، اضطراب جدایی دارد؟
خیر.
اضطراب جدایی در دوره‌هایی از رشد کودک طبیعی است. برای مثال، کودکان خردسال ممکن است هنگام دور شدن از والد یا مراقب اصلی ناراحت شوند. این رفتار بخشی از رشد عاطفی کودک است و معمولاً با افزایش سن و تجربه جدایی‌های امن کاهش پیدا می‌کند.
مشکل زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که ترس و نگرانی کودک شدید، مداوم و متناسب با سن او نباشد یا در مدرسه، خواب، بازی، روابط خانوادگی و فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد کند.
در این مقاله از دید روانشناسی بررسی می‌کنیم اضطراب جدایی کودک چیست، چرا ایجاد می‌شود، والدین چه اشتباه‌هایی ممکن است انجام دهند و چگونه می‌توان به کودک کمک کرد جدایی را با آرامش بیشتری تجربه کند.
اضطراب جدایی کودک چیست؟
اضطراب جدایی به ترس یا ناراحتی کودک هنگام دور شدن از والد یا مراقب اصلی گفته می‌شود.
کودک ممکن است نگران باشد که والدش برنگردد، اتفاق بدی برای او بیفتد یا خودش در نبود والد تنها بماند.
میزان مشخصی از این نگرانی در سنین پایین طبیعی است. اضطراب جدایی معمولاً در سال‌های اولیه زندگی دیده می‌شود و در بسیاری از کودکان با رشد و تجربه جدایی‌های قابل پیش‌بینی کاهش پیدا می‌کند.
بنابراین نباید هر گریه‌ای هنگام خداحافظی را نشانه اختلال اضطرابی بدانیم.
آنچه اهمیت دارد، شدت، تداوم و تأثیر این ترس بر زندگی کودک است.
چرا کودک از مادر جدا نمی‌شود؟
دلایل مختلفی می‌توانند باعث چسبیدن کودک به مادر یا ترس از جدایی شوند.
شناخت علت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا واکنش درست والد به علت و شرایط کودک بستگی دارد.
نیاز به احساس امنیت
کودک برای تجربه کردن محیط‌های جدید به احساس امنیت نیاز دارد.
وقتی کودک احساس می‌کند مادر یا مراقب اصلی در دسترس اوست، راحت‌تر می‌تواند محیط اطرافش را کشف کند.
اما وقتی از والد جدا می‌شود، ممکن است احساس کند منبع امنیت خود را از دست داده است.
این موضوع به‌خصوص در سنین پایین طبیعی است.
تغییرات مهم در زندگی کودک
گاهی اضطراب جدایی بعد از یک تغییر مهم بیشتر می‌شود.
برای مثال:
تغییر خانه
شروع مهدکودک
شروع مدرسه
تغییر مراقب کودک
تولد خواهر یا برادر
بیماری کودک یا یکی از والدین
تغییر شرایط خانوادگی
تجربه یک اتفاق ترسناک
چنین تغییراتی ممکن است احساس امنیت کودک را برای مدتی تحت تأثیر قرار دهند.
اضطراب خود والد
کودکان فقط به حرف‌های والد توجه نمی‌کنند؛ آن‌ها احساسات و رفتار او را نیز مشاهده می‌کنند.
اگر والد هنگام جدا شدن از کودک بسیار مضطرب باشد، بارها بپرسد «مطمئنی می‌تونی بدون من بمونی؟» یا هنگام خداحافظی اضطراب زیادی نشان دهد، ممکن است کودک نیز جدایی را خطرناک‌تر تصور کند.
این به معنای مقصر دانستن والد نیست.
اضطراب کودک معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست و عوامل مختلفی مانند ویژگی‌های فردی، خلق‌وخو و محیط می‌توانند در آن نقش داشته باشند.
تجربه جدایی ناخوشایند
اگر کودک قبلاً هنگام جدایی تجربه سختی داشته باشد، ممکن است دفعه بعد با نگرانی بیشتری واکنش نشان دهد.
برای مثال، اگر کودک یک بار در مهدکودک مدت زیادی گریه کرده باشد یا والد دیرتر از زمان وعده داده‌شده برگشته باشد، ممکن است در جدایی بعدی بیشتر نگران شود.
خلق‌وخوی کودک
همه کودکان واکنش یکسانی به تغییرات ندارند.
بعضی کودکان سریع با محیط جدید ارتباط برقرار می‌کنند و بعضی دیگر برای سازگار شدن به زمان بیشتری نیاز دارند.
کودکان خجالتی، محتاط یا کم‌انعطاف ممکن است در موقعیت‌های جدید اضطراب بیشتری نشان دهند.
از کجا بفهمیم وابستگی کودک طبیعی است یا اضطراب جدایی؟
این یکی از مهم‌ترین سؤال‌های والدین است.
کودکی که در سال‌های ابتدایی زندگی هنگام جدا شدن از مادر گریه می‌کند، لزوماً دچار اختلال اضطراب جدایی نیست.
برای تشخیص، باید سن کودک، شدت علائم، مدت زمان ادامه آن‌ها و تأثیرشان بر زندگی روزمره را در نظر گرفت.
اگر کودک بعد از چند دقیقه آرام می‌شود و به بازی یا فعالیت خود برمی‌گردد، احتمالاً با یک واکنش طبیعی‌تر روبه‌رو هستیم.
اما اگر کودک مرتب از رفتن به مدرسه خودداری می‌کند، از تنها ماندن می‌ترسد، درباره سلامت والد نگرانی شدید دارد یا این ترس باعث اختلال در خواب و فعالیت‌های روزمره شده است، بهتر است موضوع جدی‌تر بررسی شود.
علائم اضطراب جدایی در کودکان چیست؟
اضطراب جدایی می‌تواند فقط با گریه و چسبیدن به والد نشان داده نشود.
برخی نشانه‌های رایج عبارت‌اند از:
ترس شدید هنگام جدا شدن از والد
چسبیدن بیش از حد به مادر یا پدر
امتناع از رفتن به مدرسه یا مهدکودک
نگرانی شدید درباره اینکه برای والد اتفاق بدی بیفتد
کابوس‌های مربوط به جدایی
شکایت‌های جسمی مانند دل‌درد یا سردرد در زمان جدایی
قشقرق شدید هنگام خداحافظی
نگرانی مداوم درباره از دست دادن والد
امتناع از ماندن نزد مراقب یا اعضای خانواده
این علائم زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که شدید باشند و در عملکرد روزانه کودک اختلال ایجاد کنند.
چرا بعضی کودکان هنگام رفتن به مدرسه گریه می‌کنند؟
شروع مدرسه یکی از موقعیت‌هایی است که ممکن است اضطراب جدایی را بیشتر کند.
کودک علاوه بر جدا شدن از والد، با محیطی جدید، معلم جدید، همکلاسی‌های جدید و قوانین متفاوت روبه‌رو می‌شود.
گاهی کودک می‌گوید:
“مدرسه نمی‌رم.”
یا:
“دلم درد می‌کنه.”
در بعضی کودکان، علائم جسمی درست قبل از رفتن به مدرسه ظاهر می‌شوند و بعد از ماندن در خانه کاهش پیدا می‌کنند. این الگو می‌تواند با اضطراب مرتبط باشد و نیاز به بررسی دقیق دارد.
به همین دلیل بهتر است والد به جای اینکه فوراً کودک را لوس یا بهانه‌گیر بداند، بررسی کند که پشت این رفتار چه ترسی وجود دارد.
۷ اشتباه رایج والدین هنگام جدا شدن از کودک
۱. یواشکی رفتن
یکی از وسوسه‌های رایج والدین این است که وقتی کودک سرگرم است، بدون خداحافظی از او دور شوند.
ممکن است این کار در کوتاه‌مدت از گریه کودک جلوگیری کند، اما می‌تواند پیش‌بینی‌پذیری جدایی را برای کودک سخت‌تر کند.
بهتر است کودک بداند والد چه زمانی می‌رود و چه زمانی برمی‌گردد.
۲. خداحافظی طولانی
از طرف دیگر، خداحافظی طولانی نیز می‌تواند جدایی را سخت‌تر کند.
والد ممکن است چند بار کودک را بغل کند، دوباره برگردد، توضیح بدهد، گریه کند و دوباره خداحافظی کند.
این رفتار می‌تواند پیام ناخواسته‌ای به کودک بدهد:
“جدا شدن اتفاق خیلی ترسناکی است.”
خداحافظی بهتر است کوتاه، آرام و قابل پیش‌بینی باشد. متخصصان اطفال نیز بر آماده‌سازی کودک و انتقال نسبتاً سریع و ثابت هنگام جدایی تأکید می‌کنند.
۳. تهدید کردن کودک
جملاتی مانند:
“اگه گریه کنی دیگه برنمی‌گردم.”
یا:
“اگه این‌طوری رفتار کنی، می‌ذارمت و می‌رم.”
ممکن است اضطراب کودک را بیشتر کنند.
کودکی که از جدایی می‌ترسد، بیشتر از هر چیز به احساس امنیت نیاز دارد.
۴. برگشتن مداوم
اگر والد بعد از خداحافظی چند بار به دلیل گریه کودک برگردد، ممکن است کودک یاد بگیرد که با ادامه دادن گریه می‌تواند جدایی را به تأخیر بیندازد.
این به معنای نادیده گرفتن احساس کودک نیست.
بهتر است والد احساس او را تأیید کند، اما در عین حال قانون و برنامه جدایی را حفظ کند.
۵. گفتن “چیزی نیست، نترس”
وقتی کودک می‌ترسد، گفتن «چیزی نیست» معمولاً احساس او را از بین نمی‌برد.
بهتر است ابتدا احساس کودک را ببینیم.
مثلاً:
“می‌دونم جدا شدن از من برات سخته.”
بعد پیام اطمینان‌بخش بدهیم:
“می‌ری بازی می‌کنی و من بعد از ناهار میام دنبالت.”
۶. مقایسه کردن کودک
“ببین دوستت اصلاً گریه نمی‌کنه.”
“خواهر تو هیچ‌وقت این‌طوری نبود.”
این جملات معمولاً اضطراب کودک را کاهش نمی‌دهند.
کودکان سرعت متفاوتی در سازگاری دارند.
۷. رشوه دادن برای جدایی
اگر هر بار برای جدا شدن به کودک شکلات، اسباب‌بازی یا جایزه بدهیم، ممکن است کودک یاد بگیرد جدایی فقط زمانی قابل تحمل است که چیزی در مقابل آن دریافت کند.البته پاداش می‌تواند در بعضی برنامه‌های رفتاری هدفمند کاربرد داشته باشد، اما بهتر است والد برای استفاده از آن، هدف و روش مشخصی داشته باشد.
چگونه اضطراب جدایی کودک را کاهش دهیم؟
قبل از جدایی کودک را آماده کنید
اگر قرار است کودک برای اولین بار به مهدکودک برود، بهتر است همه‌چیز از روز اول و به شکل ناگهانی اتفاق نیفتد.
می‌توانید درباره مهد با او صحبت کنید.
محیط را قبل از شروع به او نشان دهید.
درباره مربی صحبت کنید.
برنامه روزانه را توضیح دهید.
به کودک بگویید چه زمانی برمی‌گردید.
کودک هرچه تصویر واضح‌تری از اتفاق داشته باشد، احتمالاً با شرایط جدید راحت‌تر کنار می‌آید.
زمان برگشتن را با زبان کودک توضیح دهید
به جای اینکه بگویید:
“ساعت ۲ برمی‌گردم.”
می‌توانید بگویید:
“بعد از ناهار و وقتی یک بار خوابیدی، میام دنبالت.”
توضیح زمان با اتفاق‌های آشنای روزمره برای کودکان کوچک‌تر قابل فهم‌تر است.
خداحافظی کوتاه و قابل پیش‌بینی داشته باشید
یک الگوی ثابت برای خداحافظی ایجاد کنید.
مثلاً:
یک بغل
یک جمله کوتاه
خداحافظی
ترک محیط
این الگو به کودک کمک می‌کند بداند چه اتفاقی قرار است بیفتد.
احساس کودک را انکار نکنید
هدف این نیست که کودک را مجبور کنیم نترسد.
هدف این است که به او کمک کنیم با وجود ترس، جدایی را تجربه کند.
می‌توانید بگویید:
می‌دونم دلت می‌خواد من بمونم. جدا شدن برات سخته. من بعد از ناهار برمی‌گردم.
این جمله هم احساس کودک را می‌پذیرد و هم به او اطمینان می‌دهد که جدایی موقتی است.
هنگام گریه کودک دقیقاً چه بگوییم؟
جمله‌هایی که والد در زمان جدایی استفاده می‌کند، می‌توانند ساده و کوتاه باشند.
برای مثال:
“می‌دونم دلت می‌خواد من بمونم.”
“تو می‌تونی چند ساعت بدون من اینجا بمونی.”
“مربی اینجاست و مراقبت هست.”
“من بعد از ناهار برمی‌گردم.”
“می‌دونم سخته، اما از پسش برمیای.”
بهتر است از جملاتی مانند «اگه گریه کنی دیگه دوستت ندارم» یا «هیچ اتفاقی نمی‌افته، بس کن» استفاده نکنیم.
آیا باید وقتی کودک گریه می‌کند برگردیم؟
این سؤال پاسخ یکسانی برای همه کودکان ندارد.
اگر کودک صرفاً هنگام خداحافظی گریه می‌کند و پس از رفتن والد با کمک مراقب آرام می‌شود، برگشتن مداوم ممکن است روند جدایی را طولانی کند.
اما اگر کودک دچار ترس شدید، حمله‌های اضطرابی، علائم جسمی قابل توجه یا رفتارهایی است که عملکرد روزمره او را مختل می‌کنند، بهتر است موضوع توسط متخصص بررسی شود.
هدف این نیست که کودک را مجبور کنیم “تحمل کند”
هدف این است که جدایی به شکلی تدریجی، امن و متناسب با شرایط کودک تجربه شود.
چگونه کودک را برای مهدکودک آماده کنیم؟
قبل از شروع مهدکودک می‌توانید چند کار ساده انجام دهید.
با کودک درباره مهد صحبت کنید.
اگر امکان دارد، محیط مهد و مربی را قبل از شروع به او معرفی کنید.
در خانه با عروسک‌ها نقش بازی کنید و موقعیت خداحافظی را تمرین کنید.
برای جدایی یک جمله ثابت داشته باشید.
برنامه خواب و بیداری کودک را قبل از شروع مهد منظم‌تر کنید.
در روزهای اول، تا حد امکان تغییرات بزرگ دیگری در زندگی کودک ایجاد نکنید.
همچنین بهتر است والد هنگام تحویل کودک، خداحافظی را بیش از حد طولانی نکند.
آیا وابستگی کودک به مادر بد است؟
خیر.
رابطه عاطفی نزدیک کودک با مادر یا مراقب اصلی به خودی خود مشکل محسوب نمی‌شود.
کودک برای رشد سالم به رابطه امن و حمایتگر نیاز دارد.
مسئله زمانی مطرح می‌شود که کودک به دلیل ترس از جدایی نتواند متناسب با سن خود فعالیت‌های روزمره را انجام دهد.
هدف فرزندپروری سالم این نیست که کودک هیچ وابستگی عاطفی به والد نداشته باشد.
هدف این است که کودک در کنار داشتن رابطه‌ای امن با والد، به تدریج استقلال متناسب با سن خود را نیز یاد بگیرد.
چگونه استقلال کودک را افزایش دهیم؟
استقلال عاطفی یک‌شبه ایجاد نمی‌شود.
می‌توان آن را از موقعیت‌های کوچک شروع کرد.
برای مثال، کودک می‌تواند مدت کوتاهی در اتاق دیگری بازی کند، نزد یکی از اعضای قابل اعتماد خانواده بماند یا فعالیتی را بدون حضور دائمی والد انجام دهد.
وقتی کودک موفق می‌شود، لازم نیست او را بیش از حد تشویق کنیم.
یک جمله ساده مانند:
“دیدی تونستی خودت بازی کنی و من هم برگشتم؟”
می‌تواند تجربه موفقیت را برای او برجسته کند.
اضطراب جدایی و خواب کودک
اضطراب جدایی گاهی در زمان خواب نیز خودش را نشان می‌دهد.
کودک ممکن است نخواهد تنها بخوابد، مرتب والد را صدا کند یا از اینکه اتفاق بدی برای مادر یا پدر بیفتد بترسد.
در چنین شرایطی داشتن یک برنامه خواب ثابت و آرام می‌تواند کمک‌کننده باشد.
روال مشخص قبل از خواب، مانند حمام، قصه و خواب، به کودک کمک می‌کند بداند چه اتفاقی در پیش است.
در کودکان خردسال، اضطراب جدایی می‌تواند خواب را نیز مختل کند و بیدار شدن همراه با گریه برای والد یا ترجیح شدید یکی از والدین دیده شود.
چه زمانی اضطراب جدایی کودک نیاز به روان‌شناس کودک دارد؟
اگر اضطراب کودک شدید یا مداوم است و در زندگی روزمره او اختلال ایجاد می‌کند، بهتر است از روان‌شناس کودک کمک بگیرید.
به‌خصوص اگر کودک:
به طور مداوم از مدرسه یا مهدکودک خودداری می‌کند.
نمی‌تواند بدون والد در موقعیت‌های متناسب با سن خود بماند.
درباره سلامت والد نگرانی شدید دارد.
کابوس‌های مکرر درباره جدایی دارد.
مدام از دل‌درد یا سردرد در موقعیت‌های جدایی شکایت می‌کند.
از تنها خوابیدن به شدت اجتناب می‌کند.
هنگام جدایی دچار حمله‌های شدید اضطرابی یا قشقرق‌های مکرر می‌شود.
اضطراب او روی مدرسه، بازی، خواب یا روابط اجتماعی تأثیر گذاشته است.
مهم است که والد خودش تشخیص ندهد کودک «اختلال اضطراب جدایی» دارد. تشخیص نیازمند ارزیابی تخصصی است. متخصص باید بررسی کند که آیا این رفتار متناسب با مرحله رشدی کودک است یا شدت و تداوم آن نشان‌دهنده یک مشکل اضطرابی است.
جمع‌بندی
اضطراب جدایی کودک در سال‌های اولیه زندگی تا حدی طبیعی است و بسیاری از کودکان هنگام جدا شدن از والد ناراحت می‌شوند.
مشکل زمانی جدی‌تر می‌شود که ترس از جدایی شدید، مداوم و متناسب با سن کودک نباشد یا در مدرسه، خواب، بازی و روابط او اختلال ایجاد کند.
والدین می‌توانند با آماده کردن کودک، ایجاد روال قابل پیش‌بینی، خداحافظی کوتاه و آرام، پذیرش احساسات کودک و تشویق استقلال متناسب با سن، به او کمک کنند جدایی را بهتر تجربه کند.
در عین حال، اگر اضطراب شدید است یا زندگی روزمره کودک را مختل کرده، بهتر است به جای برچسب زدن یا سرزنش کودک، از روان‌شناس کودک کمک بگیریم.
کودکی که هنگام جدایی گریه می‌کند، لزوماً کودک وابسته یا لوس نیست.
